श्रेणी : BANNER

वीरगंज (पर्सा), २७ वैशाख । नेपाल सरकारले हप्तामा शनिबार र आइतबार दुईदिन सार्वजनिक बिदा दिने व्यवस्था कार्यान्वयनतर्फ अघि बढाइरहेका बेला यसको सबैभन्दा गम्भीर असर विद्यालय शिक्षामा पर्ने चिन्ता बढ्न थालेको छ । सतहमा हेर्दा दुई दिने बिदा कर्मचारीमैत्री र आरामदायी निर्णयजस्तो देखिएपनि नेपालजस्तो कमजोर शैक्षिक आधार भएको मुलुकमा यसले बालबालिकाको सिकाइ, अनुशासन, मानसिक विकास र सामाजिक भविष्यमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्ने शिक्षा क्षेत्रका जानकारहरूको चेतावनी छ ।

नेपालमा एक वर्षमा ३६५ दिन हुन्छ । यदि हप्तामा दुईदिन अर्थात् शनिबार र आइतबार नियमित बिदा दिने व्यवस्था लागू गरियो भने वर्षभरिमा १०४ दिन विद्यालय स्वतः बन्द हुन्छ । त्यसपछि सार्वजनिक बिदा, दशैं–तिहार, छठ, होली, स्थानीय पर्व, गर्मी बिदा, जाडो वा हिउँदे बिदा, परीक्षा सञ्चालन, नतिजा प्रकाशन, शिक्षक तालिम तथा अन्य प्रशासनिक बन्दसमेत जोड्दा विद्यालय सञ्चालन अवधि झन्डै १८० देखि १९५ दिनमा सीमित हुने अवस्था देखिन्छ । अर्थात् वर्षको लगभग आधाभन्दा बढी समय विद्यालय बन्द रहने स्थिति बन्न सक्छ ।

यस्तो अवस्था विकसित देशमा भन्दा नेपालमा धेरै जोखिमपूर्ण हुन सक्छ । किनकि नेपालका अधिकांश बालबालिकाको वास्तविक सिकाइ घरभन्दा विद्यालयमै निर्भर छ । विकसित देशमा घरमै अध्ययन संस्कृति, डिजिटल पहुँच, पुस्तकालय र अभिभावकीय निगरानी बलियो हुन्छ । तर नेपालमा विशेषगरी सरकारी विद्यालयमा अध्ययन गर्ने लाखौं बालबालिकाका लागि विद्यालय नै सिकाइको मुख्य आधार हो । लगातार लामो बिदाले ‘लर्निङ लस’ अर्थात् सिकाइ गुम्ने समस्या तीव्र हुन सक्छ । विशेषगरी कक्षा १ देखि ५ सम्मका बालबालिकामा नियमित अभ्यास नहुँदा अक्षर चिन्न, लेख्न, पढ्न र सामान्य गणितीय सीपमा समेत कमजोरी आउन सक्छ । आज सिकेको कुरा केही सातामै बिर्सिने अवस्था बन्ने खतरा बढ्छ । नेपालमा कोभिड–१९ महामारीपछिको अध्ययनले पनि लामो समय विद्यालय बन्द हुँदा विद्यार्थीहरूको सिकाइ क्षमता गम्भीर रूपमा घटेको देखाइसकेको छ ।

अर्को गम्भीर पक्ष भनेको बालबालिकाको मोबाइल र स्क्रिनमा बढ्दो निर्भरता हो । विद्यालय बन्द हुँदा अधिकांश बालबालिका मोबाइल गेम, टिकटक, युट्युब र सामाजिक सञ्जालमा अत्यधिक समय बिताउन थालेको अभिभावकहरू बताउँछन् । सानो उमेरमा अत्यधिक स्क्रिन प्रयोगले ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता कमजोर बनाउने, चिडचिडापन बढाउने, निद्रामा समस्या ल्याउने र पढाइप्रतिको रुचि घटाउने जोखिम हुन्छ । अहिले नै विद्यालयमा विद्यार्थीको ध्यान अवधि कमजोर बन्दै गएको शिक्षकहरूको गुनासो छ । यस्तो अवस्थामा लामो बिदाले समस्या झन् जटिल बनाउन सक्ने देखिन्छ ।

विद्यालय केवल पढाइ हुने ठाउँ मात्र होइन, सामाजिक विकासको केन्द्र पनि हो । त्यहीँ बालबालिकाले अनुशासन, समय व्यवस्थापन, सहकार्य, प्रतिस्पर्धा, नेतृत्व र सामाजिक व्यवहार सिक्छन् । तर लामो बिदाले दैनिक तालिका नै अस्तव्यस्त बन्न सक्छ । बिहान ढिलो उठ्ने, राति अबेरसम्म मोबाइल चलाउने, पढ्ने बानी हराउने र शारीरिक गतिविधि घट्ने समस्या बढ्न सक्छ । फेरि विद्यालय खुल्दा पुरानो लयमा फर्कन बालबालिकालाई कठिन हुने शिक्षकहरू बताउँछन् ।

सबैभन्दा ठूलो असर भने कमजोर आर्थिक अवस्थाका परिवारका बालबालिकामा पर्न सक्ने देखिन्छ । सम्पन्न परिवारका बालबालिकाले ट्युसन, अतिरिक्त कक्षा, अनलाइन सामग्री, पुस्तक र सिर्जनात्मक गतिविधि पाउने सम्भावना हुन्छ । तर गरिब तथा ग्रामीण परिवारका बालबालिका भने बिदाको समयमा घरायसी काम, खेतबारी, मजदुरी वा अन्य काममा संलग्न हुन बाध्य हुन सक्छन् । यसले शैक्षिक असमानता अझ बढाउन सक्छ । शिक्षा अधिकारकर्मीहरूका अनुसार लामो समय विद्यालय बन्द हुँदा बालश्रम र विद्यालय छोड्ने जोखिमसमेत बढ्न सक्छ । विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा किशोर–किशोरीहरू काममा लाग्ने, पढाइप्रति रुचि हराउने तथा कतिपय अवस्थामा बालविवाहको जोखिमसमेत बढ्न सक्ने चेतावनी दिइएको छ ।

सरकारले दुई दिने बिदालाई आधुनिक कार्यसंस्कृति, मानसिक स्वास्थ्य र पारिवारिक समयसँग जोडेर हेरे पनि शिक्षा क्षेत्रका जानकारहरू विद्यालय प्रणालीलाई त्यसअनुसार पुनर्संरचना नगरी यस्तो निर्णय लागू गर्नु जोखिमपूर्ण हुने बताउँछन् । यदि दुई दिने बिदा अनिवार्य रूपमा लागू गर्ने हो भने विद्यालय समय बढाउने, पाठ्यक्रम परिमार्जन गर्ने, अतिरिक्त सिकाइ कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, गृहकार्य व्यवस्थापन प्रभावकारी बनाउने तथा डिजिटल शिक्षामा पहुँच विस्तार गर्ने तयारी आवश्यक पर्ने उनीहरूको सुझाव छ । कतिपय अभिभावकले भने अहिले नै नेपालमा शैक्षिक क्यालेन्डर अत्यधिक बिदामुखी भएको गुनासो गर्छन् । ‘विद्यालय खुलेको भन्दा बन्द भएको दिन धेरै हुन थाल्यो,’ भन्ने अभिव्यक्ति अभिभावकहरूबाट बढ्दो रूपमा सुनिन थालेको छ ।

नेपालमा शिक्षा क्षेत्र पहिले नै कमजोर सिकाइ उपलब्धि, शिक्षक अभाव, पूर्वाधार समस्या र घट्दो शैक्षिक गुणस्तरसँग संघर्ष गरिरहेको अवस्थामा अत्यधिक बिदाले भविष्यमा थप गम्भीर संकट निम्त्याउन सक्ने देखिन्छ । प्रश्न अब केवल दुई दिने बिदाको होइन, विद्यालय बन्द हुँदा बालबालिकाको भविष्य कति खुला रहन्छ भन्ने हो ।